Leren zonder stijl

Je zit in een klas, praktijkruimte, inspanningslab et cetera en ziet het meteen. De ene leerling, student, of cursist pikt ogenschijnlijk iets razendsnel op, terwijl de ander zichtbaar worstelt. Het is verleidelijk om dat verschil te verklaren met een simpel idee. Namelijk dat mensen op andere manieren leren en zij andere leerstijlen hebben. Dat idee, dat we allemaal een eigen, vaste leerstijl hebben is helaas diep doorgedrongen in het onderwijs. Sinds de jaren ’80, toen Neil Fleming het VARK-model introduceerde, is het idee van leerstijlen uitgegroeid tot een soort vanzelfsprekendheid. Het uitgangspunt daarbij is dat je onderwijs effectiever maakt door het af te stemmen op iemands leerstijl. Deze gedachte staat bekend als de matching hypothesis. En het vertrouwen in het effect van leerstijlen is groot. In een studie uit 2012 bleek dat meer dan 90% van de docenten wereldwijd dacht dat leerstijlen wetenschappelijk bewezen waren. En dat is een hondenfluitje voor de auteur van dit artikel om te bekijken wat daarvan waar is. En het is dan opvallend, wanneer je beter kijkt naar het onderzoek achter dit idee, het beeld begint te kantelen.

Een aantrekkelijke hypothese die moeilijk standhoudt

De kern van leerstijlen is niet alleen dat mensen voorkeuren hebben, maar juist dat ze beter leren als de manier van uitleg daarop wordt afgestemd. Om dat te testen, moet je echter vrij precies te werk gaan. Je moet namelijk aantonen dat het effect van de leerstijl verschilt per persoon. Concreet betekent dat het volgende. Stel dat iemand zegt dat hij beter leert door te lezen, terwijl iemand anders beter leert door te luisteren. Dan zou je verwachten dat de eerste persoon beter presteert na het lezen van informatie en de tweede persoon juist beter na het luisteren naar dezelfde informatie. Het cruciale punt is dat dit effect kruislings aanwezig moet zijn. Dat betekent dat de ene persoon daadwerkelijk beter moet presteren wanneer de informatie wordt gelezen, terwijl de andere persoon juist beter presteert wanneer diezelfde informatie wordt beluisterd. Het is dus niet voldoende dat lezen gemiddeld tot betere prestaties leidt dan luisteren, of andersom. Er moet sprake zijn van een interactie tussen de persoon en de aangeboden leervorm: welke leervorm het beste werkt, moet afhangen van de persoon die de informatie verwerkt. Een eenvoudig voorbeeld:

  • Persoon A scoort 80 punten na het lezen en 65 punten na het luisteren.
  • Persoon B scoort 65 punten na het lezen en 80 punten na het luisteren.

Dit patroon zou passen bij het idee dat beide personen baat hebben bij een verschillende leervorm. Als beide personen echter beter scoren na het lezen, ook al is het verschil bij de ene persoon wat groter dan bij de andere, is er geen bewijs voor een dergelijke persoonlijke leerstijlvoorkeur. En dat patroon wordt in onderzoek vrijwel nooit gevonden. In een invloedrijke review uit 2008 wordt dit probleem scherp blootgelegd. De auteurs laten zien dat veel studies naar leerstijlen methodologisch niet geschikt zijn om deze hypothese echt te testen. En in de studies die dat wel proberen, ontbreekt overtuigend bewijs voor het effect van leerstijlen. Sindsdien hebben meerdere experimentele studies geen verbeterde leerresultaten gevonden wanneer het onderwijs werd afgestemd op leerstijlen. Het aanpassen van de uitleg aan iemands vermeende leerstijl lijkt nauwelijks effect te hebben, wat de kernveronderstellingen van het model stevig tegenspreekt. Dit betekent dat, hoewel het idee aantrekkelijk en intuïtief is, het in de praktijk weinig bewijs heeft om het daadwerkelijk te ondersteunen.

Voorkeuren bestaan, maar vertellen niet het hele verhaal

Dat leerstijlen zo overtuigend blijven, komt waarschijnlijk omdat het idee een kern van waarheid bevat. Mensen hebben namelijk voorkeuren. De een kiest sneller voor een video, de ander voor een tekst. Dat voelt vertrouwd en persoonlijk en het is logisch dat we daar betekenis aan geven. Maar hier gaat het mis. Een voorkeur zegt iets over wat prettig voelt, niet per se over wat effectief is. Zo geven veel kinderen de voorkeur aan snoep eten boven groenten, maar dat betekent niet dat snoep eten goed voor kinderen is. Dat verschil zie je op meerdere plekken in leeronderzoek terug. Strategieën die comfortabel aanvoelen, zoals herlezen of passief kijken, geven vaak het gevoel dat je iets goed begrijpt. Maar juist meer inspannende strategieën, zoals actief ophalen of oefenen, blijken effectiever voor het onthouden op de lange termijn, maar voelen stukken minder comfortabel, maar ze zijn wel de moeite waard. Letterlijk!

Hetzelfde principe lijkt hier te spelen. Dat iemand liever luistert dan leest, betekent niet dat luisteren automatisch leidt tot beter leren. Wat wel uit onderzoek naar voren komt, is dat de van de vaardigheid die je moet leren, bepalend is voor de meest effectieve wijze van leren. Sommige dingen leer je beter als je ze ziet, bijvoorbeeld een assenstelsel binnen wiskunde en andere vaardigheden, en fietsen als je het daadwerkelijk doet. Dat heeft echter niets te maken met een vaste persoonlijke leerstijl, maar met de eigenschappen van de te leren vaardigheden zelf.

Wat het brein ons laat zien

Wanneer je vervolgens kijkt naar hoe het brein informatie verwerkt, wordt duidelijk waarom het idee van leerstijlen niet goed past. Het klopt dat verschillende soorten informatie, zoals beelden en geluiden in verschillende hersengebieden binnenkomen. Maar daar blijft het niet bij. Leren is namelijk een geïntegreerd proces is waarbij meerdere hersengebieden tegelijk actief zijn en samenwerken in netwerken. Daarmee wordt ook duidelijk waarom het labelen van iemand als een bepaald type leerling problematisch is. Het suggereert een eenvoud die er in werkelijkheid niet is. Bovendien kan het onbedoelde gevolgen hebben. Namelijk dat mensen zichzelf gaan beperken omdat zij denken dat de wijze waarop een leeractiviteit (een college, practicum, et cetera) wordt aangeboden niet bij hen past.

En dus…

Het idee dat iedereen een eigen leerstijl heeft, voelt logisch en aantrekkelijk. Maar zodra je het probeert te onderbouwen, blijkt dat bewijs verrassend dun. Onderzoek laat niet zien dat mensen beter leren wanneer onderwijs wordt afgestemd op hun vermeende stijl en laat daarnaast zien dat leren veel minder in zulke hokjes te vangen is. Dat betekent niet dat de manier van uitleg er niet toe doet. Integendeel. Maar het is waarschijnlijk zinvoller om te kijken naar wat de meest effectieve manier is om een vaardigheid te leren in plaats van te vragen naar wat iemand denkt dat bij hem past. Dus denk wat minder in leerstijl en meer in leercontext.